Chuyện khẩu vị

Bài này tôi viết cho Phiếm Đàm của TTCT. Viết tào lao chém gió để mua vui cho mọi người, và nhân tiện câu khách cho tiểu thuyết tí hon Ba Mùa Yêu mà tôi vừa tự xuất bản trên internet.  Phía dưới bài này, tôi cũng trích đoạn của Ba Mùa Yêu (hiện đã có bán trên  link của Barnes and Noble), để mọi người đọc thử cho biết.

*

Có lẽ từ khi bắt đầu biết chọn thức ăn con người cũng bắt đầu nhận biết về mùi vị.

Vị của thức ăn trên đầu lưỡi tác động không những sớm, mà còn mạnh, vào nhận thức của con người cho nên nó còn ảnh hưởng đến cách con người nhìn nhận xã hội và cuộc đời.

“Đồng cam cộng khổ” hay “Khổ tận cam lai” là những câu thành ngữ hán việt, tức là của người Tàu, nhưng rất đỗi quen thuộc với người nước ta. Quen đến nỗi dù không hiểu chính xác nghĩa của từng từ, người ta vẫn hiểu được hàm ý của câu.

Cam (甘) có nghĩa là ngọt. Khổ((苦)  là vị đắng. Có ngọt thì cùng chia, có đắng thì cùng chịu.

Vị ngọt rất đặc biệt. Khi nếm vị ngọt rồi, ta vẫn có thể nếm qua vị khác: chua, cay, mặn. Nhưng đã nếm vị khác rồi, nhất là vị cay như cháy lưỡi, ta không thể nếm thêm gì khác.

Vậy nên, người Tàu ngày xưa đặt ra năm vị (ngũ vị) cơ bản, tương ứng với ngũ hành, đã cho rằng vị cam (ngọt) là vị cơ bản nhất. “Cam giả, ngũ vị chi bản dã” nghĩa là vị ngọt là gốc của ngũ vị.

Vị ngọt vì thế là biểu tượng cho những gì tốt đẹp. Chữ “Điềm – 甜”, là ghép của chữ cam và chữ lưỡi (thiệt – 舌) chỉ vị ngọt của đường mật, liên tưởng đến lời nói ngọt ngào, của nụ hôn sâu, và tất nhiên là liên tưởng đến niềm vui, hạnh phúc. Đặng Lệ Quân có một bài hát rất hay tên là Điềm Mật Mật (Mật Ngọt). Trần Khả Tân có một bộ phim rất hay cũng tên là Điềm Mật Mật. Bộ phim này nói về tình yêu sau bao nhiêu cay đắng đã có kết cục ngọt ngào, hạnh phúc.

Tất nhiên, trái nghĩa với ngọt, là đắng. Những gì đau đớn, buồn bã nhất đều có liên tưởng đến “khổ”, tức là vị đắng. Vị đắng bao giờ cũng khó nuốt.

Vị cam (ngọt) là gốc của ngũ vị, nhưng vị hàm (咸) nghĩa là mặn, lại được coi là “bách vị chi chủ” nghĩa là chủ của trăm vị. Người ta có thể ăn thiếu ngọt, thiếu chua, thiếu cay, nhưng rất khó ăn những gì thiếu mặn. Hơn nữa, mặn có thể bổ sung vào những vị khác. Canh chua vẫn có mặn. Đồ cay cũng có thể cho mặn vào. Và đặc biệt nhất, các vị khác có thể có từ nhiều loại thực phẩm khác nhau, riêng mặn chỉ có từ muối.

Vì thế nên cùng với ngọt, vị mặn thường được chỉ những gì con người ta ưa thích: giọng nói ngọt ngào, nhan sắc mặn mà. Ai mà nói chuyện khó ưa thì hoặc là ăn nói cay độc, chanh chua, hoặc là nói chuyện nhạt như nước ốc.

Ngũ vị ảnh hưởng đến ngôn ngữ, tư duy như thế, hẳn nhiên cũng ảnh hưởng đến tâm lý, thẩm mỹ, đến các sắc thái ứng xử khác nhau trong cuộc sống.

Để nói về khả năng thưởng thức nghệ thuật, người ta cũng dùng từ khẩu vị, chẳng khác gì thưởng thức món ăn.

Các tác phẩm nghệ thuật được số đông quần chúng ưa thích, nếu không “ngọt ngào” thì cũng phải lấy “mặn mà” làm vị chính.

Các chương trình truyền hình nhắm đến số đông cũng vậy.

Chỉ tiếc rằng, vị ngọt của các chương trình ngày càng ngọt quá như đường hóa học, chưa nếm đã thấy là giả quá rồi. Sự mặn mà còn thiếu hơn, vì vị mặn như đã nói, là chủ của trăm vị mà muối ngon ngày càng khó kiếm. Trong lúc mọi thứ đều nhạt thật và ngọt giả vờ, một chương trình thật là mặn mà và chua cay, tưởng sẽ có chỗ đứng riêng và rồi dễ dàng chiếm được lòng khán giả.

Thế nhưng vị mặn mà không đúng liều sẽ trở thành mặn đắng. Chua và cay vốn chỉ là gia vị thêm vào, muốn nó trở thành vị chủ đạo của món ăn từ ngày này qua ngày khác, thì liều lượng phải cực kỳ vừa phải, pha trộn phải cực kỳ khéo léo. Dư một chút chua, thừa một chút cay, lại còn mặn chát, món ăn sẽ phải đổ ngay xuống cống.

Trà có vị chát, nhưng uống xong có hậu vị ngọt ngào trên đầu lưỡi.

Một chương trình mà người ta xem xong, hậu vị chỉ toàn là mặn đắng, chua cay, chắc chắn khó lòng hợp với khẩu vị của đa số người xem dù họ đã quá chán vị ngọt giả vờ của đường hóa học nhưng vẫn chưa thể quên hạnh phúc và niềm vui của sự ngọt ngào lâng lâng hay mặn mà da diết.

*

Vài trích đoạn từ Ba Mùa Yêu:

 

“Vậy con người có tự do trong lựa chọn tình yêu? Yêu, như là một hành động. Liệu con người có cần phải ý thức khi yêu? Con người cấu trúc chính bản thân mình bằng trải nghiệm mà họ đã sống. Vậy thì trải nghiệm tình dục sẽ ở đâu trong quá trình hình thành nên cấu trúc của bản chất con người? Khi khát khao nhục cảm chế ngự cả tâm hồn lẫn cơ thể, mọi hành động do nó thúc đẩy lại có thể tạo ra khoái cảm có thể giải phóng tinh thần và ý thức ra khỏi thể xác và mọi trách nhiệm đời thường.”

*

“Em đã nhìn anh và nhìn chính em như thế. Một cái nhìn đăm đắm em mượn của Lacan và sẽ không bao giờ trả lại. Nhưng em không rõ, trong khoảnh khắc ý thức được giải phóng khỏi thể xác, liệu đó có phải là tự do. Một tự do tuyệt đối và vô cùng ngắn ngủi?!”

*

“Tặng Phạm Cao.

“Cảm ơn tham gia huấn luyện khóa trinh sát Ký Con, Sở Công an Bắc Bộ.

“Thư này bí mật tịch thu từ tư gia của một tên công khai tuyên truyền chống ta sau khi Nhật đảo chính Pháp. Tặng Cao làm tư liệu viết báo.

“Thân!

“Hè 1946 – Nguyễn Phủ – Giám đốc Phòng Chính trị.”

*

“Tôi vẫn nhớ như in đêm cuối cùng trước khi rời Selce về Mecan. Nằm trong lều bạt trên nền đất lạnh tôi không ngủ được. Đơn vị pháo đang rút quân, tiếng các con la kéo xe pháo phì phò thở lẫn trong tiếng bánh xe lọc cọc trên đường đá. Tiếng pháo đêm nổ phía bên kia sườn đồi, quân Áo bắn vào các hào lũy không còn lính Pháp. Trong tiếng ầm ì của đêm chiến tranh ấy, tôi nằm thao thức trên đất lạnh, nghĩ đến Brett và cơ thể của cô. Trong cái đêm tuyệt diệu ấy, Brett khoe cơ thể đẹp đẽ trần trụi của mình, nằm sấp trên giường trải ga màu trắng…”

*

Uyển da trắng, mắt nâu thẫm, răng đen láy. Cổ tay Uyển tròn. Bàn chân trắng, gót sen hồng, dưới cái váy đen vá đụp vội vàng cho ra vẻ người nghèo. Uyển gánh hoa cúc vàng bông nhỏ, đám cúc chen nhau trong gánh như đám sẻ ngô ngơ ngác. Sanh nghĩ, đã cuối thu, rồi ngần ngừ, “Cô gánh hoa đi theo tôi qua phía bên kia được không? Bên đó có những người Tây đầm, họ sẽ mua cả cho cô.” Sanh muốn đi cùng Uyển qua nửa vòng hồ. Anh chỉ muốn có ai đó sánh đôi bên hồ, trong một ngày se lạnh và bầu trời tràn ngập ánh nắng vàng trong vắt.

Đám lính trẻ xả trại ngày Chủ nhật bắt đầu đón xe từ trong Thành, xuôi phố Borgnis Desbordes vào khu mua sắm trên Rue Paul Bert gần Nhà Hát. Cứ nửa tiếng lại có một chuyến xe điện chạy qua con phố ngắn sát hồ mà Sanh quen gọi bằng tên ta: phố Thợ Khảm. Phố chỉ có vài cửa hàng nhỏ phục vụ người nước ngoài: một hiệu ảnh, một cửa hàng sữa, một cửa hàng thịt bò và quán cà phê La Baionnette của lão mập Céleste. Sanh đặt tên ta cho lão mập là Thiên. Lão mập thích cái tên ta, mỗi khi gặp khách mới lão xưng “ông Thiên, chủ quán Lưỡi Lê Bờ Hồ,” một nơi Sanh ưa thích. Quán ngăn nắp và sáng sủa cả khi những người trẻ ồn ào xô đẩy nhau, nhảy từ xe trạm rồi nhào vào quán.

Bỏ ghế dài, Sanh mơ màng ngả mình lên đệm cỏ, nhập mình vào điệu múa trong gương và lời thì thầm của Uyển.

Chng cn gió đông

Đài Đng Tước không khóa được Nh Kiu

Sương khói Nh Hà

Thu tàn hoa cúc n gi Tiu Kiu bên bến tình lang.

Sanh thức giấc khi tiếng chuông sớm từ nhà thờ vọng tới. Uyển đã đi từ lúc nào.

*

Tàu trên biển rất lâu. Ròng rã mấy tháng. Tôi nghe nói đi vòng qua Djibouti đón lính Phi rồi mới đến Marseille. Lính Annam chết nhiều vì lị và thương hàn. Lúc qua Biển Đỏ, trời nắng mấy ngày, nhiều người chết hơn mấy tuần trước. Chúng tôi được dặn giữ nề nếp. Có ai chết ngay trước mắt thì mình vẫn phải cứng lòng. Tôi nhớ có đám lính từ Nga Sơn, khoảng hơn chục anh chàng, cứ nghêu ngao hát La Marseillaise mà họ tự đặt lời local: “Hỡi đám trai tráng Annam dũng cảm, đây là cơ hội lập công, hãy nắm lấy bằng cách tuốt gươm giết bầy lang sói.”

*

Tháng Năm năm 1916, gần một ngàn thanh niên Annam đội nón phủ vải khaki hành quân bộ vào Thesaloniki. Chúng tôi đi hàng hai, chân đi giày cao cổ, nhịp bước đều trên những con phố nhỏ lát đá, nhà hai bên san sát, mái lợp ngói đá xanh rất thanh bình. Đó là mùa hè xa xứ đầu tiên của tôi, một gã trẻ tràn đầy hạnh phúc với tình yêu của cô gái Anh Quốc và ham muốn tìm hiểu thế giới mới mẻ xung quanh. Đó cũng là lần hành quân cuối cùng chúng tôi đội nón. Ở Macédonie người ta thu hết nón và quạt giấy, rồi họ phát cho chúng tôi mũ beret.

*

“Tôi viết cho cậu chỉ để cầu mong rằng: Trước khi giã từ thế gian đẹp đẽ này, tôi không còn bị ám ảnh bởi ánh mắt nghi ngờ của cậu nữa. Với riêng tôi, cuộc đời tươi đẹp này là một lý do tốt để sống, cũng là một lý do tốt để chết.”

**

liên hệ: nguyenphuongchausa @ gmail. com

About Blog của 5xu

Một con sông sắp cạn dòng
This entry was posted in sách, sống and tagged , , . Bookmark the permalink.

Có 2 phản hồi tại Chuyện khẩu vị

  1. diemhentamhon nói:

    Cay chua mặn ngọt nó phải là tích lũy từ cuộc sống thực mới có thể truyền đạt đến người khác. Thế hệ Châu Nhuận Phát, Lương Triều Vỹ lớn lên trong nghèo khổ, xem họ khóc thấy họ khóc thực. Cứ như kiểu họ khóc trong phim mà thể hiện cái cay chua mặn ngọt thời thơ ấu. Thế hệ thanh niên bây giờ, ví dụ Huỳnh Hiểu Minh, sung sướng quá, khóc nhìn thấy giả tạo vãi. Chả mấy chốc mà muốn kiếm diễn viên khóc tốt phải sang mấy nước Châu Phi.
    À, mà diễn viên Hàn khóc tốt là có lý do đấy bác nhé. Hàn sướng rồi nhưng xã hội tôn ti trật tự chặt lắm, nên bức bối cũng nhiều lắm. Nhưng tầm khoảng 2-3 thế hệ nữa chắc khóc cũng nhạt như diễn viên VN cho mà xem hihi.

  2. diemhentamhon nói:

    Bác xem cuốn thời tiết đô thị có up lên smashword luôn kg? Tìm khắp cách nhà sách kg thấy. Trên online thì báo hết hàng.

Bình luận đã được đóng.