Lan man dắt sách qua đường

Các đây mấy hôm, nhân các bác ở trên facebook làm ầm ĩ trong cảnh yên lặng về một vụ ngã ngựa dịch thuật, tôi đã viết một cái note ngắn trên facebook của mình để bênh vực các bạn tư nhân làm công tác xuất bản một chút.

Bài viết ấy, ngoài một số lập luận thuần lý, còn lại là vô số các ý kiến cảm tính của tôi. Cảm tính, bởi tôi luôn cố gắng nhìn mọi việc, dù tệ đến đâu, bằng cái nhìn thiện cảm.

Để có thể thiện cảm với mọi việc, không chỉ đơn giản là tâm niệm trong lòng, mà phải rèn luyện, thực hành cái cách nhìn thiện cảm ấy.

***

Tôi không biết nhiều lắm về Aristotle, tôi chỉ biết mang máng là ông này làm chủ nô, và có quan điểm rất đặc biệt về đạo đức. Đạo đức theo quan điểm của Aristotle, là phải thực hành, có lẽ phải thực hành từ tấm bé.

Nó hơi khác với cái “nhân chi sơ tính bản thiện”, nghe thì rất sướng tai, nhưng mà ẩn chứa sự lười nhác và phó mặc.

Trong cuốn SuperFreakonomics, các tác giả cũng cho rằng con người sinh ra là trung hòa, không thiện không ác. Thiện ác là do thực hành mà nên.

Hồ Chí Minh, trong năm lời dạy nổi tiếng của mình, cũng có ý thực hành: “Giữ gìn vệ sinh thật tốt”.

Suy từ chính mình, biết rằng “dẫn bà cụ già đi qua đường đông” là một việc tốt, nhưng khi còn đi học mấy ai thực sự thực hành việc này.

Nếu thực hành, ta sẽ thấy, không phải dẫn cụ bà băng qua đường bất cứ chỗ nào cũng tốt, mà cần phải qua đúng chỗ có vạch sơn đi bộ.

Và đầu tiên là phải dắt đúng cụ bà muốn băng qua đường, chứ không phải cụ bà chỉ đứng ven vỉa hè nhìn người qua lại để đến mức cả lớp xúm lại cưỡng bức cụ qua đường, rồi sớm mai lên báo cô giáo chúng em đã làm việc tốt.

***

Bởi vậy, có lẽ, văn hóa đọc cũng cần thực hành.

Thực hành đọc những cuốn sách dễ đọc hoặc cần phải đọc.

Thực hành việc đi ra hiệu sách, tự chọn sách cho mình.

Thực hành động tác lấy ví, rút tiền ra, mua sách.

***

Mấy hôm trước ngồi với các anh chị làm sách, ở quán cà phê trong hội sách, có nói với các anh chị, rằng để lĩnh vực xuất bản tốt hơn, thì cần:

– trước hết làm sao chi phí phát hành giảm xuống, giảm không phải để giảm giá bán, mà giảm % phát hành, dùng số tiền đấy để làm cuốn sách tốt hơn, từ dịch đến biên tập, vẽ bìa.

– sau hết, là làm sao thị trường lớn lên, tức là cái văn hóa đọc phình to lên, để tất cả cùng có lợi, từ tác giả đến người làm sách, từ kênh phân phối đến cộng đồng mua sách.

Nhiều anh chị lắc đầu kêu khó, vượt quá khả năng của nhà xuất bản, nhất là làm sao văn hóa đọc phát triển, thị trường sách lớn lên.

Có anh chị lẳng lặng làm ngay. Họ thích hành động. Bởi họ biết rằng thị trường còn bé tức là tiềm năng còn lớn. Nếu làm được những cuốn sách mà những người chưa mua sách bao giờ cũng muốn mua để đọc, thì chắc chắn là thị trường sẽ mở rộng đối tượng của mình thông qua văn hóa đọc.

Như ngày xưa những cô hàng nước đọc truyện chưởng gáy nát bét thuê từ tiệm sách cũ, lúc trưa hè vắng khách.

Hay những chị buôn vải chợ đầu mối gối đầu lên sạp hàng mà đọc tiểu thuyết diễm tình in chữ to như hạt đỗ đen.

***

Tôi rất hãi những ý kiến cho rằng văn hóa đọc đi xuống một phần là do ảnh hưởng của hệ thống thư viện yếu kém và giá sách quá đắt.

Không riêng gì văn hóa đọc, mà văn hóa nào cũng vậy, chẳng thể nào tốt được nếu chỉ thích dùng dịch vụ miễn phí và sản phẩm rẻ mạt.

Thực tế, sách ở Việt Nam không hề đắt, so với các nước xung quanh. Chẳng qua văn hóa đọc vốn càng ngày càng lởm, lại thêm bạn đọc hay ngoạc mồm ra đòi sách rẻ, nên nhà xuất bản phải chiều theo.

Kể ra không chiều theo, thì biết đâu tốt hơn. Văn hóa đọc nên thực hành bằng việc mua sách, nhất là sách không rẻ, để quyết định rút tiền ra mua sách phải là một quyết định đáng trân trọng.

Thời bao cấp, việc sách được in theo kế hoạch, được phát hành về tận các hiệu sách nhân dân cấp quận huyện, được các thư viện cấp huyện mang về cho nhân dân đọc, đã giết chết không chỉ thị trường sách cần cạnh tranh để có tác phẩm tốt, mà giết luôn cả việc thực hành mua sách.

Rất nhiều bậc phụ huynh bây giờ không muốn phải đi xe máy, hoặc xe bus, cả chục cây số để đến hiệu sách lớn. Lại càng không nghĩ được rằng mình sẽ phải chọn sách cho mình từ hàng ngàn đầu sách trên kệ. Lại càng không thực hành việc rút ra khỏi ví một số tiền, tương đương một ly cà phê hoặc bao thuốc lá, để mua cho con mình một cuốn sách.

Đấy là chưa nói thư viện mua sách bằng tiền thuế của nhân dân. Tôi chẳng tin tiền thuế mang ra mua sách dịch của Murakami, hay Tào Đình, sách về Steve Jobs, thậm chí sách về Aristotle, Lenin, Einstein … cho dân các huyện trên cả nước đọc, lại là một cách tiêu tiền thuế có ích.

Thư viện cho cộng đồng là tốt, nhưng chỉ tốt khi chính cộng đồng dựng nên.

***

Hơn mười năm, lúc nhập sách, lúc bán sách, lúc in sách, lúc làm tác giả.

Có mấy suy nghĩ về sách và văn hóa đọc như vậy.

In ra giấy, nắm lại, không chặt một bàn tay.

Post lên trên net, giống như đổ sương lên băng giá.

Thật đúng là gây sự chú ý trong cảnh thờ ơ.

***
Non sông Việt Nam có trở nên vẻ vang hay không?
Chưa chắc đã nhờ vào việc đọc sách.

(Câu in nghiêng ở đầu bài viết, hình như là từ một truyện ngắn của Lê Đạt về thơ Hai Ku).

Cái note ở Facebook:

Như trên đã nói việc dịch sai hay đúng thì nên giới hạn trong “chuyên môn”, tuy rằng chuyên môn dịch dọt lại là cái dân đọc sách nói chung đều có thể chĩa mồm vào được.

Các bác cần phải hiểu là làm xuất bản ở Vina rất mệt. Đặc biệt là xuất bản tư nhân, bị chèn ép các kiểu. Không phải chuyện kiểm duyệt. Riêng kiểm duyệt em thấy ở Vina mình như thế kể ra cũng được. Có những nước, ví dụ (hình như là Iran), sách và phim mà có vấn đề, họ vẫn cho phát hành, nhưng tác giả và chủ xuất bản họ cho mẹ nó vào tù. Như thế thì vô hình chung là giết chết tác giả, thậm chí giết luôn cả publisher. Ở Vina những năm 60-80 thế kỷ trước, rất nhiều mầm mống tài năng bị giết chết bằng cách bỏ vào trại lao động như thế. Còn bây giờ, cùng lắm là tịch thu sách, phạt vi cảnh này nọ. Cũng là vô nhân đạo, nhưng ít ra là tác phẩm vẫn ra đời. 

Nếu các bác để ý, thị trường sách, ở đây em nói là market size, suốt mấy chục năm qua, thậm chí tính cả ngành xuất bản ở miền nam trước 1975, gần như không lớn lên (về size) và tha hóa đi về thẩm mỹ, chất lượng đọc (có lẽ vấn đề chất lượng độc giả ở nước ngoài cũng bị như vậy, do toàn cầu hóa, pop hóa?). Các đầu sách hiện nay bán chỉ lanh quanh 2000 đến 3000 copies cho một tựa (trung bình). Tức là sách mà không ăn khách chỉ bán dưới 1000 (có cuốn em biết bán vài trăm là mừng). Sách bán tốt thì lanh quanh 2000 cuốn. Sách ăn khách thì độ 4000 đến 6000. Sách bán chạy thì thường là sách teen, sách bình dân, thì độ 8000. Cuốn nào cực ăn khách kiểu này, thì độ 15 đến 30 ngàn. Mỗi năm có độ ba bốn đầu sách ăn khách (trên 10 ngàn), độ hai chục đầu sách kha khá (6000 đến 8000). Còn lại thì nói chung chỉ 2000.

Các nhà xuất bản nhà nước thì có sẵn mọi thứ, kiểu gì cũng sống được. Bí quá thì liên kết, “bán giấy phép”. Béo bở nhất là in lịch, in tài liệu đoàn đội, in mấy thứ tuyên truyền. Siêu béo thì là sách giáo khoa, cái này các bác biết rồi, 80% thị phần (tính theo doanh thu) là sách của NXB Giáo dục.

Tư nhân thì thiên hình vạn trạng. Béo nhất là sách luộc. Các bác cứ nghĩ là có những ông “làm sách” bây giờ cứ luộc các cuốn như Bố già, như Thạch Lam, … rồi bán. Vừa nhàn lại vừa giàu. Rồi luộc sách của các ông làm xuất bản tử tế.
Những ông như Nhã Nam, Alpha Books rất khổ. Các bác có biết là cuốn Mật Mã Tây Tạng là cuốn ăn khách của Nhã Nam, vừa ra hôm trước, hôm sau trên mạng đã có bản mềm, download miễn phí. Sách lậu thì đầy vỉa hè đã đành, lại còn chui vào cả hệ thống nhà sách chính thức.

Làm sách, các bác biết rồi, vừa phải là thích sách, mê sách, vừa phải bán được sách để có lãi. Bị chèn ép tứ bề như vậy, mà doanh thu trên đầu mỗi cuốn sách bị giới hạn ở con số 2000 như vậy, họ phải làm gì.

Cách duy nhất là họ phải ra sách liên tục. Liên tục ra sách mới để có doanh thu. Như Alpha Books một năm họ ra gần 200 đầu sách. Nhã Nam thì hơn 300. (Nghĩa là chỉ tính Nhã Nam và Alpha Books, cứ 2 ngày họ lại đưa vào hệ thống 3 đầu sách mới).

Tức là trung bình hơn một ngày là ra một cuốn sách mới. Một cuộc chạy đua tàn nhẫn, không thể nào mà có được chất lượng sách tốt được. Ai chả muốn làm một cuốn sách kỹ càng, chỉn chu. Nhưng ai sẽ bỏ tiền ra nuôi cái kỹ càng, chỉn chu ấy.

Nếu nhìn vào cái thực trạng như vậy, các bác sẽ vẫn ngạc nhiên, khi các nhà xuất bản tư nhân vẫn cho ra những cuốn sách giá trị mặc dù biết chắc là không bán được. Ví dụ như Alpha Books có cuốn Ba Mươi Năm Sóng Gió của Ngô Hiểu Ba. Nhã Nam có cuốn Vũ Trụ (Cosmos) của Carl Sagan. Hai cuốn này đều rất giá trị (em đọc rồi các bác). Và đều không bán được. Vậy độc giả Vina có xứng đáng được đọc sách tốt không? Theo em thì có, nhưng cái thiểu số xứng đáng ấy rất bé, bé tí, và không thể nào nuôi được các bạn xuất bản tư nhân. Nếu kể nữa, thì cả Alpha và Nhã Nam đều có cả chục, đến vài chục, các cuốn tốt mà không ai mua như vậy. Cuốn Galilei của B.Brecht thậm chí chỉ dám in có 900 bản (đương nhiên lỗ).

Vậy nên việc các bác mổ xẻ tác phẩm là tốt, nhưng chỉ nên mổ xẻ chuyên môn. Và có cái nhìn thiện cảm hơn, ủng hộ hơn với các nhà xuất bản tư nhân như Nhã Nam, Alpha Books, … Nhất là các nhà xuất bản làm tử tế.

Advertisements

About Blog của 5xu

Một con sông sắp cạn dòng
Bài này đã được đăng trong sách, đời và được gắn thẻ , . Đánh dấu đường dẫn tĩnh.