Nguyễn Gia Trí ở Mai Khôi

Mai Khôi là một nhà thờ nhỏ và giản dị nằm trên đường Tú Xương.

Nhà thờ Mai Khôi nhỏ và khá vắng vẻ. Không có tháp chuông, thay vào đó là tiếng cồng nhỏ, được gióng lên từ ngay phía bên phải gian cung thánh. Nhà thờ cũng không sử dụng piano hay đàn keyboard giả phong cầm, họ chỉ đơn giản dùng một cây guitar gỗ có lẽ gắn thêm pick-up để đàn cho ca đoàn hát.

Mười bốn đàng thánh giá, rất thú vị, được Việt Nam hóa tối đa. Ông quan Phi La Tô đội mũ cánh chuồn. Mấy người  lính La Mã đội nón như lính khố xanh khố đỏ. Người dân thì đàn ông chít khăn mỏ rìu, hoặc khăn đóng, đàn bà quấn khăn.

Giữa gian cung thánh là một bức sơn mài lớn, vẽ cảnh đêm giáng sinh nhưng phong cảnh thôn quê kiểu miền bắc nước Việt. Đức mẹ và các thiên thần mặc áo dài rất Hà Thành đầu thế kỷ trước, kiểu thị thành pha chút đồng quê, đầu có vòng hào quang như các tranh thánh, có người ôm đàn giống như đàn tì bà. Tranh có dòng chữ: “Hodie pax vera de coelo descendit – Hôm nay hòa bình chân thật đã từ trời ngự xuống”.

Bức tranh này Nguyễn Gia Trí vẽ năm 1941, đặt tại một nhà thờ của dòng Đa Minh tên là Các Tút ở Hà Nội. Đây là dòng Đa Minh tỉnh Lyon (Pháp), khác với các nhà thờ dòng Đa Minh ở Đông Bắc Kỳ ngày xưa.

Nhà thờ Các Tút do các linh mục Đa Minh xin chính quyền Hà Nội lúc bấy giờ mảnh đất rất đẹp gần Phủ toàn quyền (nay là Phủ chủ tịch). Mảnh đất này vốn là kho chứa vỏ đạn (cartouches). Linh mục P. Prisset tự tay thiết kế và xây trên mảnh đất nhỏ này ba khu nhà: nhà thờ, nhà nguyện và câu lạc bộ sinh viên. Câu lạc bộ này có tên là Câu lạc bộ Phục Hưng (Cercle de Renaissance) với ý tưởng phục hưng văn hóa rực rỡ thời Lê Thánh Tôn. Câu lạc bộ do linh mục A. Cras điều hành, sau chuyển vào Mai Khôi ở Sài Gòn. Câu lạc bộ không chuyển vào được, nay vẫn nằm nguyên vẹn sau lưng Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh và được dùng để bán đồ lưu niệm. Nhà thờ thì nằm ngay mặt đường Hùng Vương, chỗ chiếu phim tài liệu về chủ tịch Hồ Chí Minh, là cái nhà có cái tháp chuông bằng gỗ ở trên mái.

Năm 1954 nhà thờ chạy vào Sài Gòn, mua lại một trại lính Pháp ở Cầu Kho, một năm sau chuyển về Tú Xương. Cùng thời kỳ đó, bức tranh của Nguyễn Gia Trí được mang qua Pháp, đến năm 1960 mới trở về với nhà thờ Mai Khôi. Lúc ở Sài Gòn, chính Nguyễn Gia Trí có qua sửa sang lại bức tranh này.

Nhà Thờ Mai Khôi về sau đi sâu vào các hoạt động của thanh niên và sinh viên công giáo. Phần đất của nhà thờ phía bên Nguyễn Thông là trụ sở của Hội thanh niên Phục hưng, vốn được thành lập ở HN, sau năm 1954 thì dời vào SG. Trụ sở của hội sau 1975 được nhà nước sử dụng là cơ quan của Hội Khoa Học Kỹ Thuật. Gần đây nhà nước đã trả lại phần đất này cho Mai Khôi.

Những chiều chủ nhật mát mẻ khiến nỗi sợ đám đông tràn đến ngang ngực, chúng tôi thường chạy xe qua con đường vắng Tú Xương, bỏ qua những quán cà phê chỉ thấp thoáng bóng người, rồi rẽ vào nhà thờ Mai Khôi xem lễ.

Ở đó, nếu đến sớm và chọn được ghế ngồi phía trên, có thể tha hồ ngắm bức tranh sơn mài đồng quê mang màu sắc thánh hóa của Nguyễn Gia Trí. Nghe tiếng cồng nhỏ đĩnh đạc vang lên. Và tiếng guitar thùng nhẹ nhàng đệm cho ca đoàn ngân nga hát.

Nhẹ nhàng, thư thái, thanh lịch và xưa cũ.

Đã có một Sài Gòn như thế.

Vẫn có một Sài Gòn như thế.

Ở Mai Khôi, đoạn cuối Tú Xương.

***

Cập nhật 2.2014

Năm nay là năm Giáp Ngọ. Đúng 60 năm trước cũng là năm Giáp Ngọ. Vào năm Giáp Ngọ 60 năm trước có Điện Biên, Geneva và cuộc di cư mà Tây nó cứ dùng từ Exodus.

Hải quân Hoa Kỳ lần đầu tiên xuất hiện ở Việt Nam là ở cuộc di cư này. Họ đã mang hơn 300 ngàn người di cư ấy vào miền nam. Chiến dịch của họ có tên “Operation passage to freedom”. Ai quan tâm google sẽ ra rất nhiều. Trong tiếng Việt, hải quân Hoa Kỳ dùng chữ “Sang phía tự do”. Các bác dịch thuật chắc sẽ bó tay vì dịch quá hay. Bức ảnh này chỉ là một ví dụ. Ở Hải Phòng, tàu há mồm (landing ship) của hải quân Hoa Kỳ gánh bà con đi.

Có khoảng 200 ngàn người di cư vào Sài Gòn bằng đường hàng không. Đầu Hà Nội là Bạch Mai, Gia Lâm ở Hà Nội, và Cát Bi ở Hải Phòng. Đây là cầu hàng không khủng long nhất thế giới ở thời điểm đó: cầu dài 1200 km và cứ 6 phút có một máy bay hạ cánh ở Sài Gòn.

Tin buôn mồm không có tư liệu: Tố Hữu sai đệ cầm một nắm tiền lớn xuống Hải Phòng gặp Nguyễn Gia Trí xin ông ở lại. Tất nhiên ông Trí từ chối. Sau 1975, Tố Hữu lúc này chức rất to, nhanh chóng  liên hệ với ông Trí. Và ông già gân này lại từ chối hợp tác. Bức tranh ông Trí vẽ cho câu lạc bộ Phục Hưng, cũng theo Exodus mà vào Sài gòn. guyễn Gia Trí tham gia Đại Việt Quốc Dân Đảng cùng Nhất Linh. Vì thế có qua Hương Cảng họp đảng và vẽ sơn dầu  ở đây.

Lúc đó bắc bộ có khoảng 20 triệu, di cư vào nam khoảng 1 triệu. Tức là 5% dân số. Mà 5% này chủ yếu là dân đô thị và …

Vậy là 60 năm đã trôi qua.

Advertisements

About Blog của 5xu

Một con sông sắp cạn dòng
Bài này đã được đăng trong đời và được gắn thẻ . Đánh dấu đường dẫn tĩnh.

Có 2 phản hồi tại Nguyễn Gia Trí ở Mai Khôi

  1. Angelique viết:

    dễ thương quá a 🙂

  2. Sai Gon Vui viết:

    Hay quá ta, tui ở SG lâu rồi mà không biết. Nơi này từng tổ chức English Speaking Club những ngày VN mới mở cửa. Một trung tâm ngoại ngữ ở đó. Cũng may nhà nước đã trả lại,,,

Bình luận đã bị đóng.