Thời gian

Haizzz, bận quá, và thời tiết chán quá, vả lại cũng già rồi, nên nỗ lực mỗi tuần 1 entry có vẻ như không đạt được.

Vì không có gì để làm thành entry mới, hôm nay đành tổng kết 1 loạt entry viết rải rác mấy năm qua nhưng có chủ ý. Gọi là chủ ý thì không đúng lắm, bởi tất cả các entry này (4 cái) đều lấy cảm hứng từ cơ học lượng tử để suy nghĩ về cuộc sống thường nhật của con người trong dòng chảy thời gian. Tức là nếu đao to búa lớn thì có thể nói “các entry này tôi có chủ ý viết về chủ điểm thời gian”.  Hai cái tên khó đọc được nhắc đến trong các entry này là tên hai nhà bác học có công đặt nền móng cho cơ lượng tử. Một ông là Heisenberg (nguyên lý bất định Heisenberg). Ông còn lại là Schrodinger, tác giả phương trình truyền sóng Schrodinger, cũng là tác giả của thí nghiệm giả tưởng về con mèo lượng tử Schrodinger.

Cơ học lượng tử là cú đấm tàn nhẫn gần đây nhất của khoa học vào nhận thức của con người về thế giới tự nhiên, do đó nó làm thay đổi không chỉ khoa học mà cả triết học nữa. Sự thay đổi này (tính bất định của tự nhiên) tàn nhẫn đến mức chính Einstein còn không chịu nổi việc “thượng đế chơi xúc sắc”. Nhưng nếu ai đã từng đọc “Lược Sử Thời Gian” của Stephen Hawkings thì sẽ thấy quả thực “thượng đế chủ định chơi trò chơi vô định” bằng cách cho phép con người dần dần khám phá ra các quy luật của tự nhiên. Cuốn “Lược sử thời gian” bản tiếng Việt là một cuốn sách khá dễ đọc vì dịch rất tốt. Dịch giả là ông Cao Chi. Ngày xưa tôi phải học giáo trình cơ lượng tử của ông này viết (hình như thế, không nhớ lắm, khó bỏ mẹ, 1 phương trình của nó dài khoảng 1 cuốn vở và có 1 tỷ các ký tự lằng ngoằng, mà chắc cũng chả có mấy ai hiểu gì về cái món này). Nói chung mọi người nên tìm đọc cuốn Lược Sử Thời Gian này (tiếng Việt hay Anh đều được) vì nó là cuốn sách hay, gợi mở, tuy không dễ hiểu như người ta quảng cáo đâu.

Còn bây giờ là 4 entry đã nói ở trên:

1) Deus Sive Natura
2) Con mèo Schrodinger
3) Buổi sáng Heisenberg
4) Hoa hồng nở trong đêm

***

Gần đây em thấy một entry bên hòa thượng Thích Học Toán có nói về việc tìm thuật ngữ tiếng Việt để chuyển các thuật ngữ toán học tiếng Anh-Pháp qua. Lúc nãy vào để tìm nên pagevisit của hòa thượng hôm nay có tăng đột biến thì đừng có mừng, hehehe). Ngày xưa, hồi còn cực đoan, em toàn phản đối việc dịch các thuật ngữ với những lý do rất bựa kiểu như quantum hay lượng-tử đều khó hiểu như nhau (thậm chí lượng-tử còn làm người ta khó hiểu hơn) cho nên tốt nhất là giữ nguyên không dịch. Ngoài ra có phải thuật ngữ nào cũng dịch được đâu, nhất là các danh từ mới ngay cả trong tiếng Anh. Ví dụ chipset (của máy tính) là một từ gần như bó tay không dịch được. Nhưng sau này em nghĩ lại, từ nào mà dùng được của tiếng Anh theo cách phiên âm thì là tốt nhất, nó sẽ làm giàu tiếng Việt (ví dụ các từ, săm, lốp, ghi đông, ô tô, ba lô, áo may ô….), còn không thì buộc phải tra từ điển Anh-Khựa để xem bọn khựa nó dịch thế nào rồi mình chuyển thành từ Hán Việt (mịa bọn khựa, từ vựng nó giàu có hơn mình nhiều, cứ phải nhặt của nó kịch liệt). Dưng mà em mù tiếng khựa nên nhiều khi phải bịa. Ví dụ hypethreading (của Intel) em bịa thành siêu phân luồng, bây giờ được chính thức được gọi là công nghệ siêu luồng, là nhờ công bịa tiếng Việt của em.

Cho nên em đánh giá rất cao công sức mày mò lắp ghép tiếng Việt mới cho toán học của hòa thượng, chỉ có điều hòa thượng nên chịu khó tra từ điển thuật ngữ các ngành khác để vay mượn cho ngành mình. Và cố gắng dùng từ bình dị nhất. Ví dụ “derived functor” mà hòa thượng dịch là “hàm tử dẫn xuất”. Nếu cụm từ này mà là dân tài chính dịch thì sẽ là “hàm tử phái sinh” do derive bên tài chính thường dùng là phái sinh. Hay “bundle” thường được nghĩ ngay là bó (hoặc cùng lắm là mớ như mớ rau muống). Bản thân bó cũng là động từ nên có thể dùng thoải mái như “bó tiếp xúc”. Còn sheaf thì là gấp thếp, presheaf sẽ là gấp thếp sẵn hahaha (chả lẽ là tiền gấp thếp … cho vào túi). Split thì là tách hay chia rẽ sao hòa thượng lại đem chẻ nó ra.

Đầu tuần tán phét và câu khách cho hòa thượng cho vui thế thôi. Còn thì em mù tịt.

Advertisements

About Blog của 5xu

Một con sông sắp cạn dòng
Bài này đã được đăng trong nhảm và được gắn thẻ . Đánh dấu đường dẫn tĩnh.

Có 7 phản hồi tại Thời gian

  1. thichhoctoan viết:

    Cảm ơn bạn 5xu có lòng giúp bần đạo câu khách. Blog của hòa thượng dạo này chán quá, giảng king khản cổ mà có vẻ như không ngộ được ai. Xin tiếp thu ý kiến của bạn 5xu về chuyển ngữ. Thật ra, mấy cái thuật ngữ bạn 5xu nhắc đến không phải do bần đạo sáng tạo ra đâu, mà nó đã ít nhiều phổ biến. Đúng là nó có nhiều cái dở, và cái dở nhất là khi chọn thuật ngữ mới lại phải tránh khỏi động vào những thuật ngữ cũ, tức là cái dở cũ đẻ ra cái dở mới. Có thể phải thay đổi thuật ngữ truyền thống, nhưng cái này thì bần đạo cân nhắc lắm, vì không khéo mình chỉ thêm cái lộn xộn vào một đống lộn xộn.

  2. Quee! viết:

    a Xu phải thôi tự ám thị mình già thì mới trẻ đc:D
    trời đẹp nắng đẹp thế mà a lại chê nhỉ:;)

  3. quynhcoi viết:

    Bác cho em xin cái entry Deus Sive Natura về Blog của em nhé. Em rất thích cái đoạn Nguời Âm Người Dương trong bài này.

  4. Thanh Mai viết:

    This writing is good and worth reading, I think.

  5. sonhagen viết:

    Bạn Xu từ nhỏ không đánh bạc – chứ khái niệm “gấp thếp” được dùng rất nhiều rồi, nhưng chả biết có cùng nghĩa với cái từ tiếng Anh kia ko?

  6. cafeden viết:

    Bài này của bác hay tuyệt!

  7. Scarlet Nguyen viết:

    Lược sử thời gian là cuốn sách ưa thích của em từ hồi còn học cấp 3 mà cho đến bây giờ dù đã đọc đi đọc lại rất nhiều lần (cả bản tiếng anh lẫn tiếng việt) vẫn thấy mới mẻ và còn nhiều điều chưa tường tận.
    Em mấy ngày hôm nay có ngồi đọc blog của anh và thấy thích. Định không comment gì nhưng nghĩ lại cũng là cái duyên, nên xin được cảm ơn anh vì những bài viết bổ ích và gợi mở 🙂

Bình luận đã bị đóng.