Âm lịch Việt Nam và chuyện Mồng –Rằm

Tại sao có ngày Sóc – Vọng, lại có ngày Mồng một – Mồng rằm? Mà không có ngày mồng mười một, mồng mười hai?

Lát sẽ nói.

Tết rồi tôi về nhà, chui vào thư viện tìm cuốn Lịch và Lịch Việt Nam của Hoàng Xuân Hãn, bản in ở Pháp, rất lâu rồi (Tập san xã hội số đặc biệt). Mà tìm mãi không ra. Hồi bé đọc cuốn này chả hiểu gì, đến lúc muốn tìm hiểu lại thì không có sách. Cay thật. Nhân tiện, âm lịch là món cực kỳ phức tạp, bỏ hết mấy cái “phù thủy tính” của âm lịch đi thì nó vẫn rất là khoai, vì nó không phải lịch mặt trăng thuần túy (dựa theo chu kỳ tự nhiên và khách quan của tự nhiên) mà có lai tạp cả với lịch mặt trời (khí hậu và mùa, quỹ đạo elip của quả đất, góc nghiêng mặt phẳng quỹ đạo này nọ, do con người tính toán).

Hồi học cấp 2, tự nhiên có năm mà gia đình các bạn cùng lớp ăn hai cái Tết âm lịch. Các bạn ấy bảo là (chắc do bố mẹ các bạn ấy giải thích thế): nước mình ghét Tàu nên đổi lịch âm, cho khác Tàu, nên cái tết đúng là cái tết theo tàu, cách sau tết ta 1 tháng.

Rồi sau này nghe chuyện Mậu Thân đánh nhau phối hợp sai vì Tết Bắc lệch Tết Nam.

Hôm nay lò dò đi chợ Book Sale (bán sách cũ), lần này làm ở Ty Audio Lý Tự Trọng. Mua được cuốn “Tìm hiểu âm lịch nước ta” của Nguyễn Xiển, Nguyễn Mậu Tùng, Lê Minh Triết, Lê Thành Lân. In năm 1985. Tính mua tặng Quốc Anh. Về nhà đọc xong quyết định sẽ giữ, không tặng nữa.

Cuốn sách này có lẽ là một cuốn khoa học thường thức, nhằm giải thích cho nhân dân cả nước về lịch pháp của nước ta, cũng như giải thích cho nhân dân về việc tại sao có tới 2 cái Tết vào năm 1985.

Ngoài các lý do khoa học (kinh độ, múi giờ, lịch tây lịch ta), lý do lịch sử (lịch của người Việt cổ, người Mường, người Chăm và lịch Tàu do bị đô hộ quá lâu, rồi thời Nam Bắc triều, thời Trịnh Nguyễn phân tranh) thì còn tính pháp lý nữa.

Năm 1967 nhà nước ban hành quyết định 121-CP ngày 8-8-1967 để cải cách lịch. Cải cách ở đây không phải là đổi phương pháp tính (lịch pháp) mà là vị trí địa lý của ta không có giống tàu, nên không thể theo Tàu mãi được.

Từ năm 1968 Việt Nam dùng lịch cải cách. Nôm na là bỏ âm lịch cũ (theo tàu) và dùng âm lịch mới. Theo cách tính mới thì có hai năm Việt Nam có Tết sớm hơn lịch cũ một ngày là hai năm 1968 (Tết Mậu Thân) và 1969 (Tết Kỷ Dậu), một năm có Tết sớm hơn hẳn một tháng là năm 1985 (Tết Ất Sửu). (Trong lịch sử, từ năm 1644 đến 1813 có 9 lần Tết của mình khác tết Tàu.

Trong bài của Nguyễn Xiển, có nhấn mạnh: gọi lịch ta thay vì gọi lịch Tàu, cũng như là gọi dương lịch là lịch Tây, không có gì là bài ngoại. Ông cũng có nhắc đến việc Trầm Quát (thế kỷ 11) cải cách lịch Trung Quốc theo dương lịch, loại bỏ âm lịch hoàn toàn, gọi tên là Thập Nhị Khí Lịch nhưng không những không được dùng mà còn bị tội khi quân.

Không chỉ đăng bài giải thích về phương pháp tính lịch, cuốn sách bé xíu này còn đăng mấy bài ngắn ngủn, trích lại từ các tạp chí dân tộc và khảo cổ học. Có bài đăng từ năm 1974.

Có một bài lần theo lịch của người Việt cổ, giải thích chữ Rằm đến từ lịch cổ và tiếng nói cổ phương nam, cụ thể là của người Chàm: ranam có nghĩa là bắt đầu 15 ngày tối, tức là hạ tuần. Ranam trong tiếng Chàm, Klam trong tiếng Banar, Kalam tiếng dân đảo Calimantan Indonesia, Kelam tiếng Malay: đều cùng nghĩa. Ranam, Klam đã thành Rằm trong tiếng Việt.

Để giải thích chữ Mồng, thì họ còn lần về thời vua Hùng. Họ làm nghiên cứu kinh lắm, lấy trống đồng Hoàng Hạ ra làm đồng hồ măt trời, đo đạc ròng rã 2 năm. Đại khái thời vua Hùng thì hệ giờ là 10. Đêm năm canh, ngày năm khoảng gọi là năm giờ ngày.  Mỗi giờ ngày lại chia 10 ra, gọi là chắc mòng hoặc chục mòng. Đếm là 1 mòng, 2 mòng, …10 mòng. Sau này để đếm ngày thì người Việt cũng chỉ đếm từ mồng 1 đến mùng 10.

Cuốn sách này của NXB Khoa học và Kỹ thuật, in 20 ngàn bản, khổ 12×19, giá bán 12 đồng. Hôm nay do may mắn mà có được.

PS:

+ Trước 1975 có lẽ miền nam dùng lịch cũ nên Tết Mậu Thân giao thừa trễ hơn ngoài bắc một ngày).

+ Tháng Một, Chạp, Giêng, Hai …đến Mười là cách gọi tháng Âm lịch (theo âm lịch của Tàu). Tháng 11 âm lịch là tháng Tý (bắt đầu 12 con giáp, địa chi, nên gọ là tháng Một. Tháng Chạp là chạp mả. Giêng là gọi trại từ chữ Chính.

(Nên nếu dịch văn tây mà có lịch, mà dịch là tháng Giêng, là không đúng lắm, tất nhiên dịch thơ có tý việt hóa Tháng Giêng ở Paris thì chắc cũng được).

About these ads

2 responses to “Âm lịch Việt Nam và chuyện Mồng –Rằm

  1. thế mà không up cái bìa sách khoe cho đã anh ạ

Gửi phản hồi

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s